قبایل اوزبیک

قبایل اوزبیک

اوزبیک های کنونی به همراهی اولاده های شیبانی خان با تشکیلات و سازماندهی مکمل اولوس جوجی خان به ماوراالنهر و خوارزم آمدند . موقف و صلاحیت های قبایل در حکومت نیز افزایش یافت . اوزبیک ها پس از فروپاشی امپرتوری تیموری ها در بیشتر مناطق زیر تسلط خود را استحکام بخشیدند . بدینترتیب قلب اردوی طلایی یا «آلتین اورده ایل ایچی » با تشکیلات مرکزی همراه با عناصر متمدن به این مناطق رسیدند . به تعبیر مورخ اوته میش حاجی ، از قدیم الایام ملت اوزبیک ، مردمان منغیتهای شهری که ساکن توران زمین بودند به تدریج از نظر مدنی در این مناطق مسلط گردیدند . آق کول مرکزی ، چلقر کول مرکز ولایت تورغه ی به چنگ شیبانی ها افتید . پس از سال 1430 م ابوالخیر خان که در خوارزم مسلط بود ابتدا مناطق فوق الذکر بعد تر نواحی دوردست سیر دریا ، توران و باشقورت را از چنگ شیبانی ها و سایبریای غربی را از چنگ محمود بیک خان بدر آورد . این شخص در مناطق حاصلخیز شمال و جنوب قلمرو جوجی خان سیاست شهر نشینی قبایل را در عمل پیاده ساخت . یکی از علمای وقت حسین خوارزمی اثری به تورکی تحت عنوان قصیده بورده به نام این شخص نوشت . مسعود کوهستانی پیرامون زندگی وی تاریخی به زبان فارسی نوشت.

بخش بزرگی از اوزبیک ها در قرن 16 م در حوزۀ زرافشان و خوارزم به شهر نشینی و کشاورزی روی آوردند. احتمال دارد اینها هنگام بود و باش در حوزه سیر دریا و نواحی توران به شهر نشینی گذشته باشند . شیبانی خان سلطان مناطق وسیع سیر دریا و اشترخان بود. پس از شیبانی خان اسلافش مهدی سلطان و حمزه سلطان فرزندان بختیار سلطان که مالک قلعه توران و استحکامات و آبادی های مربوط به آن بودند به ماوورالنهر وارد شدند و به این مناطق دست یافتند . اوزبیک هایی که با آنها در اواخر تیموری ها با این مناطق آمدند تذکر داده میشود.

مطابق ساختار قبیلوی اوزبیک ها به نام اوزبیک 92 باو یاد میشدند که باو به مفهوم قبیله است . در میان باشقورت ها اصطلاح باشقورت 12 باوی وجود دارد . اوزبیک ها شجره 92 باوی دارند . بین نسخ قرن های 16 و 17 این شجره و نسخ تازه تفاوت های اندک وجود دارد ( مثلاً چاپ های اخند قربانعلی ، وخانیکوف ، همچنان شیخ سلیمان ) جای شک نیست که این نسبنامه قبل از جدا شدن منغیت – نوغای و قزاق ها ترتیب یافته است . این قبایل عبارتند از :

مینگ ، یوز ، قیرق ، اونگه جیت ، نایمن ، قپچاق ، ارقین ، بورلاق ، بوسلاق ، چیرمه چین ، یوزای ، قتای (ختای ) ، جیت ، جویوت ، سل جاووت ، منغیت ، قنغیت ، آیماووت ، اوله جی ، گلی گن (؟) ، قیشلیق ، تاما ، میچیت ، کیردیری ، رمه دان ، جویرات ، یوزه چی ، اویسون ، تاتار ، تیلاو ، شیرین ، اغی (اغیران) ، بوزان ، بوزاق ، برین (بهرین) ، مغول ، نوکوس ، جلایر ، سرای ، اونغ ، قونغیرات ، آلچین ، قونغیرات ، آلچین ، چیچاق ، قلماق ، آیرات ، قارلوق ، تورگاووت ، قته غان ، کییچی ، کینه گس ، بویرهک ، قیات ، قنغلی ، اوزبوله جی(؟) ، اوپوله جی ، گولون ، بای آووت ، اوترجی ، اوترچی ، ارلات ، کرایت ، اونگقوت ، قچات ، مرکت ، بورقوت ، قوره لش ، قرلاپ ، اوغلان ، اوغلان ، کوره ی ، ترکمن ، دورمن ، تابین ، مومون ، ادای ، توقسبه ، قرغیز ، اویروجی ، جورگه ، به تش ، قویسون ، سولدوز ، تومه ی ، کورلاووت ، جیل کش ، یوغور ، یابو (یاقه بو) ، مو تن ، مجار ، قوجه لق ، چورن ، چوچوت .

از جمله قبایل ذکر شده در بالا 33 قبیله بخشی از قبایل مغول بوده متباقی قبایل مربوط به اولوس جوجی میباشد . امروز برای ما نام این قبایل نامعلوم است . قبل از تسلط اوزبیک ها در ماورالنهر قبایل برلاس و قاووچین وغیره در این مناطق میزیستند و با اوزبیک ها مخلوط گردیدند . نام های این قبایل در لست بالا نیست .

از جمله 92 قبیله ذکر شده 45 قبیله در میان اوزبیک های امروزه موجود اند . قبایل مغول یاد شده بدون شک بخشی از مغول های اولوس جوجی یعنی مغول ها اند . قسمت بیشتر قبایل مغولی نام برده شده در ماورالنهر و خوارزم ساکن هستند و نیرو های مربوط به تشکیلات اردوی طلایی یا آلتین اورده در ماورالنهر را نشان میدهد . تقسیمات کنونی قبایل چنین است :

1.قبیلۀ قونغیرات : این قبیله 5 شاخه بزرگ دارد : نخست قانجغه لی که 14 شاخه دارد : اورس ، قره قورساق ، چول لیک ، قویان ، قولداولی ، ملتیک ، کور توغه ی ، گله ، توپ قره ، قره بوز ، نوغای ، بیلگه لیک ، دوسته لیک ، دوم : شاخه اویونلی که 9 شاخه دارد : آق تنه ، قره چورن ، ترکمن ، قووق ، بیش باله ، قره قلپاق ، قجه ی ، خواجه بچه ، سوم : شاخه قوش تمغه لی : که 9 شاخه دارد : قولابی ، برقاق ، گوجه خور ، کولجوبورغان ، قره قلپاق ، قوش تمغه لی ، سفر بیز ، دلبری ، جه چقلی ، چارم : شاخه آق تمغه لی که 9 شاخه دارد : تارتولی ، آغه میلی ، ایشاقلی ، قرانجلی ، اویکولی ، بوکچلی ، قبرغه لی پنجم : شاخه قیر داری 5 شاخه است : گوزیلی ، کوساولی ، تیرس ، بیلقلی ، قوبه.

شعبات و شاخه های قبیلوی قونغیرات در حوزه های دریای آمو در مناطق غزار بخارا ، شیرآباد و قورغان تیپه بود و باش دارند. در بخارا به شکل کوچی زیست مینمایند . در خوارزم به شکل شهری زندگی میکنند .

2 قبیله نایمن : سه شاخه دارد : قوش تمغه لی ، اوق تمغه لی ، سه دیر ، در اطراف خوارزم و سمرقند موجود اند.

3.کینه گس : دارای 5 شاخه است : قیورسه لی ، قراقلی ، اچه میلی ، جیک قوت ، اباقلی که در اطراف خیوه و شهر سبز زندگی میکنند.

4.منغیت : دارای سه شاخه است : توق منغیت ، آق منغیت ، قره منغیت در اطراف خیوه و قرشی زیست مینمایند.

5.تویاقلی : در شهر های سمرقند و کته قورغان زندگی دارند.

6.موی تن : در شهر های سمرقند و کته قورغان زندگی دارند.

7.سرای : در اطراف شهر سبز و یکه باغ زندگی میکنند.

8.برین : در ولایت فرغانه و شهر مته قورغان زندگی میکنند.

9.ختای.

10.قپچاق : در شهر های بزرگ سمرقند و کته قورغان ساکن اند . در خیوه و فرغانه اقلیت اند.

11.مینگ : در اطراف سمرقند ، پنجه کینت، جیزخ و فرغانه ساکن اند.

12.اوچ اوروغ ، مسیت ، تاما ، یابو در نواحی ضیاالدین بخارا سکونت دارند.

13 بورقوت در اطراف چیلک و کرمه موجود اند.

14.ارلات در قره کول زیست دارند.

15.قنغلی در اطراف جیزخ ساکن اند.

16.قیرق ، یوز ، مینگ در شهر جیزخ ساکن اند.

17.به تش ، در اطراف قرشی و غزار زندگی میکنند.

18.قره قلپاق پنج شاخه دارد : قره قویلی ، قره سینگیر ، آی ماووت ، ایستیک ، اچه میلی ، اینها در حوزه دریای آمو و آق تیپه در شمال سمرقند موجود اند.

رسوم و عنعنات سابقه ویژه اوزبیک ها بیشتر در جیزخ حفظ شده است. ( قیرق ، قنغلی ، سالق ، ترک ، ترکمن ، نایمن ، منغیت ، قتای یوز ، سولاقلی ، آله چه ، بورقوت ، سیرکه لی ، بیماقلی ، جلایر ، قرغیز ، یوز ، قویان ، تویاقلی ، پرچه یوز ، قره بچه ، قوشچی ، اوراقلی، توقجاری ، قوش تمغه لی ، سرای ، قنجغه لی .) نفوذ این قبایل اندک است . در قسمت های شرقی بخارا هنوز زندگی کوچی را ترک نکرده اند . در اطراف دوشنبه قبایل لقه ی و مرقه کیچیک یوز ، در اطراف فیض آباد قبیله قرلوق موجود است.

جدولی که توسط میر عزت الله دانشمند هندی در قرن 19 درباره اوزبیک های تورکستان افغانی ترتیب گردیده است هنوز دارای اعتبار است . در این جدول قبایل ذیل ذکر گردیده است : در نزدیک شبرغان در سرپل اچه میلی شاخه قبیله مینگ ، در اطراف سرپل در صیاد اچه میلی ، قزه ی اغلی ، مینگ و پایین تر از آن قبیله قپچاق ؛ در قندوز مکمل قبیله قته غن ؛ در حوالی بلخ قبیله سرای و موی تن ؛ در بدخشان و اشکمش شاخه بورگه و قبیله قته غن همچنان شاخه ییتمش و در نارین قبیله چغتای سکونت دارد .

میر عزت الله دربارۀ قبایل موی تن و قته غن معلومات میدهد . موی تن 7 شاخه دارد : تیلک خانه ، کورمیش لی ، قزهاغلی ، چغر ، سوم ، آق شریق ، چوچین . قته غن 3 شاخه دارد : بیش قرین ، سل جاووت ، تورت آته . بیش ق 4 شاخه دارد : لقه ی ، ینگی قته غن ، کیسمه ویر ، قیان ، مه نس . کیسمه ویر 4 تیره دارد : آق تاغلیک ، اندیجانی ، قله سی ، بومن . مه نس 3 شاخه دارد : ایو چه ته ، بوزان ، جوتودوق.

درمیان اوزبیک ها قبایلی با لقب بیگزاد وجود دارد . اینها در به قدرت رسیدن خان ها و مملکت داری سهم فعال گرفته اند . از این جمله در خیوه قبایل قیات ، قونغیرات ، ایغور- نایمن ، قنغلی- قپچاق ، نوکوس-منغیت ، در بخارا در زمان شیبانی ها قبایل قوشچی ، نایمن ، قرلوق ، بویرک . در زمان منغیت ها (طبقرادلوف) شاخه های مینگ ، ارلات ، بارین ، به تش معروف اند . در دوران قته غن ها بیکزاد ها انتخاب گردیده اند . در این میان در بخارا قبایل تویاقلی ، مویتن ، ختای ، منغیت و قونغیرات. بعضی دیگر از دشت قپچاق به این منطقه آمده اند . این ها قبلاً در هیات منغیت- نوغای ، قزاق داخل گردیدند بعد ها به ماورالنهر مهاجرت نموده در آنجا ساکن گردیدند.


نویسنده : پروفیسور ذکی ولیدی توغان
مــترجـم : دکتور جلایر عظیمی
____________________________